Między regulacją a spontanicznością. Przemiany ładu społecznego w okresie transformacji systemowej. Przypadek województwa śląskiego

 

 

Zespół badawczy w składzie:

 

kierownik zespołu – prof. zw. dr hab. Marek S. Szczepański, Instytut Socjologii, Zakład Socjologii Rozwoju,

tel. (032) 359 21 30, e-mail: mars@saba.wns.us.edu.pl

 

członkowie zespołu – dr Krzysztof Bierwiaczonek, dr Adrian Cybula, mgr Justyna Kijonka - Niezabitowska, mgr Barbara Lewicka, dr hab. Piotr Skudrzyk, dr Małgorzata Suchacka, mgr Karolina Wojtasik, dr Zbigniew Zagała

 

     Refleksja poświęcona ładowi społecznemu, stale obecna w socjologii, szczególnego znaczenia nabiera w przełomowych dla społeczeństw momentach historycznych, bądź też bezpośrednio po nich. W Polsce takim momentem przełomowym była zapoczątkowana w 1989 roku transformacja systemowa, której przyczynom, przebiegowi i skutkom poświęcono wiele opisów i analiz. Ich autorzy starali się odpowiedzieć na pytania: na czym polegają zmiany w dotychczasowym ładzie, jaki jest ich zakres, tempo, kierunki.

 

     Właśnie z takiej potrzeby opisu wyrasta prezentowany projekt badań. Jest on wspólnym przedsięwzięciem badawczym pracowników Zakładu Socjologii Rozwoju Uniwersytetu Śląskiego, połączonych zainteresowaniami ładem społecznym i różnymi jego wymiarami. Autorzy projektu koncentrują swą uwagę na kilku wyodrębnionych obszarach rzeczywistości społecznej, których znaczenie dla zrozumienia logiki przekształceń owego ładu wydają się być kluczowe. Pytania i hipotezy badawcze sformułowane dla każdego z tych obszarów, najogólniej rzecz ujmując, dotyczą triady: rynek – państwo – społeczeństwo. Sądzimy, iż każdy z tych systemów generuje zarówno działania zamierzone, zaplanowane, jak i spontaniczne i chaotyczne, współegzystujące ze sobą w wymiarach makro-, mezo- i mikrostrukturalnym. Będziemy ich poszukiwać w gospodarce, polityce, kulturze, w  obszarze społeczeństwa obywatelskiego, w przestrzeni, w sferze ludzkich wyobrażeń, przekonań i sądów oraz w strukturze społecznej.

 

     Projekt ma wyraźne osadzenie przestrzenne. Interesuje nas rdzeniowa część województwa śląskiego ograniczona do obszaru Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Wybór ten oznacza, iż ważniejsza dla nas jest głębokość analizy, niż rozległość przestrzeni, na którą można rozciągać płynące z niej wnioski (bardziej wówczas narażone na błędy z uwagi na większą liczbę zmiennych pośredniczących, wynikających chociażby z odmiennych losów historycznych i tradycji kulturowych poszczególnych części regionu).

 

      W wymiarach ekonomicznym i politycznym chcielibyśmy odpowiedzieć nie tylko na pytania dotyczące zasad i sposobów tworzenia się nowego ładu organizacyjnego w tych sferach, ale także charakterystycznych przesunięć w sposobie postrzegania kierunku i bilansu transformacji ustrojowej, przesunięć wyrażających się w metaforycznym odejściu od mitologizacji liberalizmu na rzecz poszukiwania dróg pozwalających zrealizować tęsknotę za opiekuńczością, prawem i sprawiedliwością. Chcemy również poddać ocenie czynniki decydujące o kapitale regionu śląskiego i wpływ działań szeroko rozumianych elit gospodarczych na rozwój społeczeństwa i gospodarki opartej na wiedzy.

 

      W sferze kultury interesują nas zamierzenia i działania oraz zaniedbania i zaniechania wpisane w proces jej zmian w regionie, dokonujących się zgodnie z logiką – od formuły centralistycznej do policentrycznej, od państwa w roli kreatora do państwa w roli mecenasa.

 

      Opis przemian dokonujących się w obszarze społeczeństwa obywatelskiego wyrazić można za pośrednictwem trzech trajektorii: 1. od struktury opozycyjnej wobec państwa do jego partnera, 2. od silnego upolitycznienia do apolityczności, i wreszcie 3. od spontaniczności i działań „amatorskich” do profesjonalizacji. W jakim miejscu tych trajektorii znajduje się regionalne społeczeństwo obywatelskie, jakie są tego przyczyny, skutki, i w jaki sposób są one oceniane – to niektóre z pytań, na które będziemy poszukiwali odpowiedzi.

 

    Naszą uwagę poświęcimy także przestrzeni, czyli sferze w której współwystępowanie ładu i chaosu znajduje swój najbardziej namacalny, spośród wszystkich obszarów objętych naszymi badaniami, charakter. W tym obszarze nasze pytania będą koncentrować się wokół terenów poprzemysłowych (rozwiązania, pomysły i koncepcje), centrów śląskich miast (ich realizowanych i złożonych funkcji), a także idei powołania instytucji aglomeracji Śląskiej (nazwanej w projekcie jako miasto Górny Śląsk i Zagłębie) oraz pomysłów na jej realizację. Jesienią 2007 powołano Górnośląski Związek Metropolitalny, a więc siłą rzeczy interesują nas opinie na jego temat.

 

     Ważna grupa pytań omawianego projektu dotyczy problematyki świadomości społecznej. Przemiany w tej sferze wynikają z nakładania się na siebie trendów obecnych w cywilizacji zachodniej z trendami będącymi następstwem przemian ustrojowych w Polsce  (relatywizacja zasad, kryteriów, norm, indywidualizacja, zagubienie, niepewność, lęk, ale także rozdźwięk między wartościami oczekiwanymi i postulowanymi, takimi jak: uczciwość, solidarność, zaufanie, a postrzeganymi jako praktykowane w różnych sferach życia, takie jak: nieuczciwość, obojętność, cynizm. W jaki sposób ludzie radzą sobie z takimi dylematami, jakie przyjmują strategie i co z nich wynika?

 

     Nasze analizy ładu społecznego nie pominą przemian dokonujących się w strukturze społecznej. Wzory jej reprodukcji słusznie uznawane są za jeden z najlepszych wskaźników kierunku i tempa zmian w makrosystemie społecznym. Zainteresowania autorów projektu koncentrować się w tym obszarze będą na pytaniach związanych z wzorami rekrutacji do wyższych warstw struktury społecznej.

 

      Poniższa matryca jest próbą podsumowania zestawu naszych wstępnych intuicji i hipotez. W kolumnach umieszczono zestawy narzędzi, które mogą być użyte do stworzenia ładu społecznego, bądź też które – z konieczności lub będąc nadużywane - przyczyniają się do powstawania chaosu. I tak na przykład, dla liberała rozbudowana ingerencja państwa będzie wytwarzała nieład w gospodarce, ale dla etatysty przywołanie państwa będzie tenże nieład porządkowało. Liberał będzie przekonany, że prędzej czy później ukształtuje się „porządek spontaniczny” (Hayek), inni mogą być przekonani, że stanie się tak tylko w obszarze gospodarki, ale już niekoniecznie w sferze polityki i kultury (konserwatywny liberalizm) – a dla wielu nawet perspektywa samorzutnego uporządkowania gospodarki przez mechanizm rynkowy będzie wątpliwa (lewicowi i prawicowi zwolennicy interwencjonizmu państwowego). „Twórcza destrukcja” (Schumpeter), towarzysząca transformacji, będzie dla jednych nieuniknionym i w sumie pożytecznym etapem przejściowym do nowego, potransformacyjnego ładu społecznego, ale dla innych stanowić będzie zjawisko delegitymizujące całą transformację bądź jej poszczególne elementy. Dla jednych zwiększenie kompetencji samorządu terytorialnego będzie sposobem na uporządkowanie spraw lokalnych i regionalnych, ale dla innych będzie to wprowadzało nieład administracyjny i niespójność regulacji na tych poziomach rządzenia. Planowanie przestrzenne będzie dla jednych istotnym elementem porządkowania przestrzeni konurbacji górnośląsko-zagłębiowskiej, ale dla innych może być do obszar niewiele znaczący. Zdaniem jednych moralność w życiu publicznym będzie ważnym uzupełnieniem prawa, ale w opinii ich adwersarzy moralność powinna się odnosić jedynie do kwestii prywatnych i osobistych. Unia Europejska to szansa na uporządkowanie polskiej administracji, ale również zagrożenie dla polskiej suwerenności, która powinna być chroniona przez silne państwo i gwarancje prawno-konstytucyjne. Skądinąd może się też pojawić kontrowersja, czy w warunkach globalizacji tradycyjne rozumienie suwerenności państwa narodowego ma jeszcze rację bytu.

 

     W wierszach pomieszczono najważniejsze obszary problemowe, na które wskazuje się w toczącej się debacie. Nie zgłaszamy pretensji do kompletności przedstawionego w matrycy zestawu problemów, narzędzi i obszarów problemowych; nie jesteśmy nawet zbytnio przywiązani do zaproponowanej terminologii. Sugerowany w matrycy model zostanie zweryfikowany, doprecyzowany i ewentualnie uzupełniony w trakcie badań. Naszym celem maksimum będzie też wypełnienie poszczególnych komórek matrycy w co najmniej trzech wersjach: liberalnej, konserwatywno-liberalnej i etatystycznej (niewykluczone, że także dla innych stanowisk, jeżeli takowe się ujawnią – na przykład być może ujawni się wersja alterglobalistyczna).

 

     Badania będą miały przede wszystkim charakter jakościowy. W pierwszym roku ich realizacji dokonana zostanie analiza danych wtórnych, natomiast w drugim - przeprowadzone zostaną wywiady z ekspertami (w tym między innymi z politykami, przedsiębiorcami, przedstawicielami kadry zarządzającej przedsiębiorstw sektora publicznego, pracownikami administracji rządowej i samorządowej, przedstawicielami organizacji i stowarzyszeń). Przewidujemy także studia indywidualnych przypadków. Wyniki badań będą prezentowane w, przygotowanych do wygłoszenia na konferencjach lub do opublikowania w pracach zbiorowych, artykułach członków zespołu. Rezultaty badawcze zespołu ogłoszone zostaną na spotkaniu naukowym zorganizowanym przez Instytut Socjologii Uniwersytetu Śląskiego oraz katowicki oddział Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. Finalnym efektem prac zespołu będzie manuskrypt pracy zbiorowej.